Gen Z ਤੋਂ Gen Alpha ਤੱਕ-ਸਕੂਲ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ, ਖੋਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪੋਲ

“ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਖੁਦ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਸਹਿਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ—ਕੀ ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ?

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ Gen Z ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ Gen Alpha ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਪੱਖਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਰਾਬ ਪਖਾਨਿਆਂ, ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਫਰਨੀਚਰ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,500 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਘੰਟਿਆਂ ਚੱਲਿਆ ਧਰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀ, ਪੱਖਿਆਂ, ਫਰਨੀਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ।

Gen Z ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ, Gen Alpha ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ’ਤੇ। ਇਹੀ ਇਸ ਨਵੇਂ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗੀ?

ਦਰਅਸਲ, ਅੱਜ ਦਾ ਬੱਚਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ, ਬਲੈਕਬੋਰਡ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਫ਼ਾਈ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਧਨ, ਖੇਡਾਂ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ।

ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ” ਸਮਝ ਕੇ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ **ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ** ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਭਰਨਾ, ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਹੱਲ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ **ਸਕੂਲ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।** ਇਸਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮੰਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਪੱਖਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਪਖਾਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਹੈ।

Gen Z ਅਤੇ Gen Alpha ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ।

ਅੱਜ ਲੋੜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਅਧਿਆਪਕ, ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣ— “ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਿਹਤਰ ਸਕੂਲ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ?”

ਲੇਖਕ-ਸੁਰਿੰਦਰ ਚਾਹਰ ਅਬੋਹਰ ਮੋ.: 9815277801